Βενεζουέλα: Ποιος κερδίζει πραγματικά μετά την πτώση Μαδούρο

Η «επόμενη ημέρα» στη Βενεζουέλα δεν ξεκινά με εκλογές, εθνική συμφιλίωση ή θεσμική ανασυγκρότηση. Ξεκινά με έναν παλιό γνώριμο παίκτη: το πετρέλαιο. Η σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο και η ωμή παρέμβαση των ΗΠΑ κλείνουν έναν κύκλο και ανοίγουν έναν άλλον, σαφώς πιο πραγματιστικό και λιγότερο ρομαντικό.

Τι πραγματικά θέλει ο Τραμπ

Ο Ντόναλντ Τραμπ  δεν έκρυψε ποτέ τη φιλοσοφία του: γεωπολιτική με όρους business. Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο, αλλά παραγωγή διαλυμένη, υποδομές κατεστραμμένες και κρατική εταιρεία (PDVSA) σε αποσύνθεση.
Για την Ουάσιγκτον, αυτό μεταφράζεται σε μία λέξη: επανεκκίνηση. Όχι με κοινωνικούς όρους, αλλά με επενδυτικούς.

Η επιστροφή των πολυεθνικών – και το μήνυμα

Στο παρασκήνιο, το σχέδιο είναι καθαρό. Η ExxonMobil  και άλλοι ενεργειακοί κολοσσοί που εκδιώχθηκαν ή «πάγωσαν» επί Τσάβες-Μαδούρο, επιστρέφουν. Όχι απλώς για να επενδύσουν, αλλά για να αναλάβουν ρόλο διαχειριστή της ενεργειακής ανασυγκρότησης. Στην πράξη, μιλάμε για de facto μεταφορά ελέγχου στρατηγικών πόρων, με αντάλλαγμα ρευστό, τεχνογνωσία και διεθνή «νομιμοποίηση».

Για την κορυφαία αμερικανική πετρελαϊκή εταιρεία, την ExxonMobil, η εκδίκηση στη Βενεζουέλα είναι ένα πιάτο που τρώγεται κρύο: Σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την εκδίωξή της από τον Ούγκο Τσάβες, επιστρέφει. Οχι μόνον για να εκμεταλλευτεί τα κοιτάσματα, αλλά στην ουσία και για να κυβερνήσει.

Σήμερα μόνο η Chevron διατηρεί παρουσία στη χώρα (με εξαγωγές περίπου 140.000 βαρελιών ημερησίως στα τέλη του 2025). Τα σχέδια του Τραμπ προβλέπουν μια καθολική επιστροφή των αμερικανικών ομίλων, συμπεριλαμβανομένων της ExxonMobil και της ConocoPhillips, για την πλήρη ανατροπή των εθνικοποιήσεων του Τσάβες.

Η Βενεζουέλα και η «κατάρα του πετρελαίου»

Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα επιβεβαιωμένα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη. Πρόκειται, ωστόσο, κυρίως για βαρύ αργό, χαμηλής ποιότητας, με υψηλή περιεκτικότητα σε θείο δύσκολο και ακριβό στην εκμετάλλευση. Παρά τον φυσικό της πλούτο, η χώρα δεν ξέφυγε ποτέ από τη λεγόμενη «κατάρα του πετρελαίου»: το φαινόμενο κατά το οποίο κράτη με τεράστια ενεργειακά αποθέματα εμφανίζουν χαμηλότερη οικονομική ανάπτυξη, αδύναμους θεσμούς και περιορισμένη δημοκρατία σε σύγκριση με χώρες χωρίς τέτοιους πόρους.

Η ιστορία του πετρελαίου στη Βενεζουέλα είναι στην πραγματικότητα η ίδια η πολιτική της ιστορία. Μια πορεία που ξεκινά από την ευημερία και καταλήγει στη θεσμική και παραγωγική κατάρρευση.

Από το «μαύρο χρυσάφι» στο παγκόσμιο προσκήνιο

Η απαρχή καταγράφεται στις 15 Απριλίου 1914, όταν η Caribbean Petroleum – θυγατρική της Shell – ανακαλύπτει το κοίτασμα Zumaque I στην περιοχή Mene Grande. Η παγκόσμια προσοχή, όμως, στρέφεται οριστικά το 1922, με το θρυλικό Los Barrosos 2, ένα κοίτασμα που εκτόξευε έως και 100.000 βαρέλια ημερησίως επί εννέα συνεχόμενες ημέρες.

Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βενεζουέλα εξελίχθηκε σε στρατηγικό προμηθευτή των Συμμάχων. Το 1943, με τον Νόμο περί Υδρογονανθράκων, το κράτος επέβαλε το μοντέλο «50/50», διεκδικώντας τα μισά κέρδη από τις ξένες πετρελαϊκές εταιρείες. Το 1960 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της ίδρυσης του ΟΠΕΚ, επιδιώκοντας έλεγχο των διεθνών τιμών, ενώ το 1970 η παραγωγή άγγιξε ιστορικό ρεκόρ: 3,7 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.

Εθνικοποίηση και η άνοδος της PDVSA

Την 1η Ιανουαρίου 1976, ο πρόεδρος Κάρλος Αντρές Πέρεζ εθνικοποίησε τη βιομηχανία πετρελαίου, ιδρύοντας την κρατική PDVSA. Για περίπου δύο δεκαετίες, η εταιρεία λειτούργησε ως υπόδειγμα τεχνοκρατικής διαχείρισης, επεκτείνοντας την παρουσία της στο εξωτερικό με διυλιστήρια και assets όπως η Citgo στις ΗΠΑ.

Η στροφή Τσάβες και η σύγκρουση με τους κολοσσούς

Η εκλογή του Ούγκο Τσάβες το 1999 άλλαξε ριζικά το μοντέλο. Το πετρέλαιο μετατράπηκε σε εργαλείο της «Μπολιβαριανής Επανάστασης». Μετά τη γενική απεργία του 2002–2003, ο Τσάβες απέλυσε περισσότερους από 18.000 έμπειρους τεχνικούς και μηχανικούς της PDVSA, αντικαθιστώντας τους με κομματικά στελέχη – ένα πλήγμα από το οποίο η εταιρεία δεν ανέκαμψε ποτέ.

Το 2007 ήρθε η μεγάλη ρήξη με τις αμερικανικές πολυεθνικές. Οι υφιστάμενες συμβάσεις μετατράπηκαν υποχρεωτικά σε μικτές επιχειρήσεις, με το κράτος – μέσω της PDVSA – να κατέχει τουλάχιστον το 60%.

Η ExxonMobil, διαχειρίστρια του γιγαντιαίου έργου Cerro Negro, αρνήθηκε να δεχθεί μειοψηφικό ρόλο, αποχώρησε και προσέφυγε σε διεθνή διαιτησία, διεκδικώντας αποζημιώσεις δισεκατομμυρίων.

Η ConocoPhillips, με παρουσία σε μεγάλα έργα βαρέος πετρελαίου στον Ορινόκο (Petrozuata, Hamaca) και στο υπεράκτιο Corocoro, ακολούθησε τον ίδιο δρόμο. Αποχώρησε, προσέφυγε νομικά και χρόνια αργότερα δικαιώθηκε.

Αντίθετα, η Chevron επέλεξε πιο πραγματιστική στάση. Αποδέχθηκε τους νέους όρους και παρέμεινε ως μειοψηφικός εταίρος. Το έργο Hamaca μετονομάστηκε σε Petropiar, με την PDVSA να διατηρεί το 70% και τη Chevron το 30%.

Ο Μαδούρο εκτός παιχνιδιού – τι σημαίνει αυτό

Η μετατροπή του Μαδούρο από πολιτικό ηγέτη σε ποινικό κατηγορούμενο κλείνει κάθε ενδεχόμενο εσωτερικής πολιτικής μετάβασης με διαπραγμάτευση. Δεν υπάρχει «γέφυρα» με το παρελθόν. Αυτό διευκολύνει τις ΗΠΑ, αλλά δημιουργεί κενό εξουσίας στο Καράκας – κενό που δύσκολα καλύπτεται χωρίς εξωτερική εποπτεία.

Η κοινωνία στη μέση

Για τον μέσο Βενεζουελανό, η «επόμενη ημέρα» δεν είναι γεμάτη υποσχέσεις. Είναι γεμάτη ερωτήματα:

• Θα επιστρέψει το φαγητό στα ράφια;
• Θα υπάρξει σταθερό νόμισμα;
• Θα μείνουν οι αποφάσεις στη χώρα ή θα λαμβάνονται σε γραφεία του Τέξας;

Η κοινωνία παραμένει βαθιά διχασμένη: άλλοι βλέπουν το τέλος ενός αυταρχικού καθεστώτος, άλλοι μια νέα πιο καλοκουρδισμένη εξάρτηση.

Το μεγάλο διακύβευμα

Η Βενεζουέλα δεν είναι μεμονωμένο επεισόδιο. Είναι δοκιμαστικός σωλήνας για ένα νέο μοντέλο παρέμβασης, στρατιωτική πίεση, ποινικοποίηση ηγετών, ενεργειακή «διάσωση» από πολυεθνικές, γεωπολιτικό όφελος για τις ΗΠΑ.

Αν πετύχει, το μοντέλο δεν θα μείνει εκεί. Η «επόμενη ημέρα» στη Βενεζουέλα δεν μυρίζει ελευθερία. Μυρίζει αργό πετρέλαιο. Και στην παγκόσμια σκακιέρα, αυτό συνήθως σημαίνει ότι κάποιοι κερδίζουν πολύ πριν οι κοινωνίες προλάβουν να ανασάνουν.